⚖ ahlak – değerler – toplumsal sorumluluk

Ahlak nedir? Evrensel mi, değişken mi?

Ahlak, insanın yalnızca dıştan görülen eylemlerini değil; düşünce biçimini, niyetini, hatta suskunluklarını bile kuşatan bir iç dünya disiplinidir. Sözün arkasında saklanan niyeti, davranışın özündeki değeri anlamlandıran, bir toplumun huzurunu ya da çöküşünü belirleyen görünmeyen yapı taşıdır. Ancak bu yapı taşı, evrensel bir kaya mı, yoksa toplumdan topluma şekil değiştiren bir kil hamuru mu?

Tarih boyunca bu sorunun cevabı farklı düşünürler ve kültürlerce farklı verilmiştir. Antik Çin’de Konfüçyüs ahlâkı toplumsal düzenin kalbi olarak görmüş, “erdemli insan”ı merkeze almıştır. Antik Yunan’da ise Stoacılar, doğaya uygun yaşamanın ahlakın temeli olduğunu savunmuşlardır. Bu gelenekler ahlakın evrensel bir özü olduğu düşüncesini desteklerken, başka coğrafyalarda çok farklı ahlaki normların geçerli olması, ahlakın aynı zamanda göreli olduğunu da düşündürmüştür.

Modern felsefede Kant, ahlakı aklın evrensel ilkelerine dayandırır: “Öyle davran ki, eyleminin ilkesi evrensel yasa olsun.” Ancak Nietzsche bu evrenselliğe itiraz eder ve mevcut ahlak sistemlerinin güçsüzleri korumak adına oluşturulmuş sosyal kabuller olduğunu söyler. Aristoteles ise ahlâkı, erdemin alışkanlıkla kazanılmasıyla açıklarken, mutluluğu bu erdemli yaşamın doğal sonucu olarak görür.

İslam düşüncesinde ise ahlak sadece toplumsal uyum sağlayan kurallar bütünü değil, aynı zamanda ruhun terbiyesidir. Kur’an’da, insanın en güzel biçimde yaratıldığı (Tin, 95:4) ve sorumlulukla yeryüzüne gönderildiği vurgulanır. Peygamber Efendimiz “Ben güzel ahlâkı tamamlamak üzere gönderildim” buyurarak, ahlakı imanın dışa yansıyan bir hali olarak ortaya koymuştur. Ahlak, bu bakışla sadece insanlara karşı değil, Allah’a karşı da bir sorumluluktur.

Ahlakın evrenselliği ile değişkenliği arasındaki bu gerilim, günümüzde de canlıdır. Dijital çağda sınırlar silinmiş, kültürler birbirine karışmıştır. Bu karmaşa içinde birey hangi ilkeyi sabit tutmalıdır? Dürüstlük, adalet, merhamet gibi değerler çoğu zaman evrensel kabul edilirken, bazen en temel ahlaki ölçüler bile sorgulanır hâle gelir.

Sonuç olarak, ahlak hem bireysel hem toplumsal düzlemde yön gösterici bir iç pusuladır. O ne yalnızca zamana göre esneyen bir alışkanlıklar bütünü, ne de tüm çağlara değişmez kurallarla dayatılan katı bir sistemdir. Ahlak; insanın vicdanı, toplumun hafızası ve medeniyetin temelidir. Zamana karşı dururken dönüşebilir; ama anlamını yitirmemek için özüne sadık kalmak zorundadır.